ZAMEK.
SŁOWO MAJĄCE KILKA ZNACZEŃ. WYSTĘPUJĄCE POJEDYNCZO KAŻDEMU MOŻE KOJARZYĆ
SIĘ Z CZYM INNYM. JEDNYM Z MECHANIZMEM W DRZWIACH, DRUGIM Z RODZAJEM ZAPIĘCIA
A TRZECIM ZE ŚREDNIOWIECZNĄ BUDOWLĄ. I WŁAŚNIE O TYM OSTATNIM OKREŚLENIU
BĘDZIE TYCH KILKANAŚCIE DALSZYCH STRON.
ZAMEK TO WAROWNA BUDOWLA OBRONNA, PIERWOTNIE Z DREWNA, PÓŹNIEJ Z KAMIENIA,
BĘDĄCA PRZEWAŻNIE REPREZENTACYJNĄ SIEDZIBĄ WŁADCÓW, PRZEDSTAWICIELI WŁADZY
PAŃSTWOWEJ, MAGNATÓW ORAZ DOSTOJNIKÓW ŚWIECKICH I KOŚCIELNYCH.
WZNOSZONE BYŁY NA WZGÓRZACH LUB SZTUCZNYCH WZNIESIENIACH, NA UCZĘSZCZANYCH
SZLAKACH HANDLOWYCH I WODNYCH. U WEJŚCIA DO DOLINY I NA SKRZYŻOWANIU DRÓG.
STRZEGŁY GRANIC PAŃSTWA LUB MAJĄTKU. BYŁY WIĘC WZNOSZONE W MIEJSCACH WAŻNYCH
ZE STRATEGICZNEGO PUNKTU WIDZENIA.
ZAMKI MOŻEMY PODZIELIĆ NA KILKA GRUP.
- I TAK: ZE WZGLĘDU NA USYTUOWANIE TOPOGRAFICZNE DZIELIMY JE NA WYŻYNNE
/NP. CZORSZTYN, NIEDZICA, PIESKOWA SKAŁA /, NIZINNE /KRASICZYN,
MALBORK ORAZ ZAMKI WODNE STAWIANE NA WYSPACH / NP. W KALMARZE
W SZWECJI /.
- Z OSADNICZEGO PUNKTU WIDZENIA ZAMKI DZIELIMY NA SAMOTNE I ZWIĄZANE
Z MIASTEM.
- Z UWAGI NA UKŁAD PRZESTRZENNY MOŻEMY PODZIELIĆ NA REGULARNE,
ZAZWYCZAJ NA TERENIE PŁASKIM I NIEREGULARNE NP. NA WZNIESIENIACH.
PIERWSZE BUDOWLE BYŁY BARDZO PRYMITYWNE. ZROBIONE Z DREWNA, OTOCZONE WAŁEM
ZIEMNYM, PALISADĄ ORAZ FOSĄ. GŁÓWNĄ ROLĘ W TAKIM ZAMKU ODGRYWAŁA WIEŻA
WAROWNA ZWANA DONŻONEM, STOJĄCA ZAZWYCZAJ POŚRODKU DZIEDZIŃCA A SŁUŻĄCA
JAKO MIESZKANIE PANA ZAMKU. BYŁA TEŻ OSTATNIM PUNKTEM OBRONY W PRZYPADKU
PRZEDOSTANIA SIĘ WROGA PRZEZ WAŁ I OSTROKÓŁ.
Z BIEGIEM LAT ZAMEK ZMIENIA SWÓJ WYGLĄD. DREWNO ZASTĘPUJE KAMIEŃ, PALISADĘ
ORAZ WAŁ - WYSOKIE I GRUBE MURY. TWORZYŁY ONE NIERAZ PODWÓJNE A NAWET POTRÓJNE
PIERŚCIENIE UMOCNIONE BASZTAMI I WAROWNĄ BRAMĄ, DO KTÓREJ DOSTĘPU BRONIŁ
ZWODZONY MOST.
ZMIANIE ULEGŁO RÓWNIEŻ WNĘTRZE ZAMKU. DOOKOŁA DZIEDZIŃCA POWSTAŁY POMIESZCZENIA
DLA SŁUŻBY I ZAŁOGI, STAJNIE ORAZ BUDYNKI GOSPODARCZE JAK: SPICHLERZE,
MŁYNY ITP. UDOSKONALIŁA SIĘ TAKŻE SZTUKA FORTYFIKACYJNA I DOBRZE OBWAROWANY
ZAMEK NAWET PRZY NIELICZNEJ ZAŁODZE MÓGŁ DŁUGO SIĘ BRONIĆ. ZMIENIŁO
SIĘ WNĘTRZE IZB MIESZKALNYCH. POCZĄTKOWO BARDZO SKROMNE I SUROWE Z CZASEM
ZMIENIAŁO SIĘ W WYGODNE, LUKSUSOWE. POJAWIŁY SIĘ KOSZTOWNE MEBLE, NA ŚCIANACH
WSCHODNIE TKANINY, PRZY UCZTACH BOGATE ZASTAWY.
A WIĘC NIE SĄ TO JUŻ MAŁE, SKROMNE DREWNIANE ZAMKI LECZ DOBRZE OBWAROWANE,
CIĘŻKIE BUDOWLE, KTÓRYCH OBRONNOŚĆ ZNACZNIE WZROSŁA.
WARTO RÓWNIEŻ WIEDZIEĆ COŚ O STYLACH W JAKICH ZAMKI BUDOWANO. WIĘKSZOŚĆ
ZAMKÓW W POLSCE WZNIESIONO W WIEKACH XIII-XIV. A WTEDY DOMINOWAŁ STYL ZWANY
GOTYKIEM.
POWSTAŁ ON NA PRZEŁOMIE XII I XIII W. NA TERENIE PÓŁNOCNEJ FRANCJI. BYŁ
ON WYNIKIEM POSZUKIWAŃ NOWYCH ROZWIĄZAŃ KONSTRUKCYJNYCH, KTÓRE POZWALAŁY
NA UZYSKANIE OBSZERNEGO WNĘTRZA MNIEJSZYM NAKŁADEM KOSZTÓW. CHARAKTERYSTYCZNYM
ELEMENTEM GOTYKU JEST OSTROŁUK. DZIĘKI NIEMU BUDOWLE OSIĄGAŁY NIESPOTYKANĄ
DOTYCHCZAS STRZELISTOŚĆ I WYSOKOŚĆ. POWSTAŁO SKLEPIENIE KRZYŻOWE, A Z CZASEM
ŻEBROWE, KTÓRE OKAZAŁO SIĘ LŻEJSZE OD SKLEPIEŃ ROMAŃSKICH.
W POLSCE DO ROZWOJU GOTYKU PRZYCZYNIŁO SIĘ W DUŻEJ MIERZE ZJEDNOCZENIE
PAŃSTWA ORAZ POWSTAWANIE NOWYCH MIAST. ZARYSOWAŁY SIĘ DWIE ZASADNICZE ODMIANY
GOTYKU. JEDNA TO GRUPA KRAKOWSKO - ŚLĄSKA, KTÓRĄ CECHUJE LEKKOŚĆ I FINEZJA
FORMY /NP. KOŚCIÓŁ MARIACKI W KRAKOWIE, RATUSZ WE WROCŁAWIU/. DRUGA POMORSKA
- SUROWA I JEDNOLITA W FAKTURZE /KOŚCIÓŁ MARIACKI W GDAŃSKU/. OBIE TE ODMIANY
MOŻNA ZAUWAŻYĆ W NIEKTÓRYCH ZAMKACH A CZĘŚCIEJ W ICH RUINACH. BOWIEM ZAMKÓW,
KTÓRE UNIKNĘŁY TEGO PRZYKREGO LOSU JEST NAPRAWDĘ NIEWIELE.
Z BIEGIEM LAT RÓWNIEŻ GOTYK STAŁ SIĘ STYLEM PRZESTARZAŁYM I JEGO MIEJSCE
ZAJĄŁ NOWY - RENESANS. PIERWSZE POLSKIE BUDOWLE W TYM STYLU DATUJE
SIĘ NA WIEK XVI A ŚCIŚLEJ NA ROK 1507. ODRÓŻNIAMY W POLSKIEJ ARCHITEKTURZE
RENESANSU CO NAJMNIEJ TRZY OKRESY.
- OKRES PIERWSZY PRZYPADAJĄCY NA LATA 1502-1550. CHARAKTERYZUJE SIĘ WŁOSKIMI
FORMAMI ARCHITEKTONICZNYMI I DEKORACYJNYMI I ZBIEGA SIĘ Z CZASEM PANOWANIA
ZYGMUNTA STAREGO.
- OKRES DRUGI TO LATA 1550-1600, W KTÓRYCH UPOWSZECHNIA SIĘ I POLSZCZY
ARCHITEKTURA RENESANSOWA A JEDNOCZEŚNIE POJAWIA SIĘ NOWA TENDENCJA STYLOWA
ZWANA MANIERYZMEM.
-
I WRESZCIE TRZECI OKRES OD 1600-1650 R. TO ZANIKANIE ARCHITEKTURY RENESANSU,
NIEPODZIELNE PANOWANIE MANIERYZMU A JEDNOCZEŚNIE ZACZYNA PRZENIKAĆ NOWY
STYL BAROK.
BUDOWANE W TYM OKRESIE /XVI w./ ZAMKI, PRAWIE WYŁĄCZNIE NA PLANACH WŁOSKICH,
ZACHOWAŁY SWÓJ OBRONNY CHARAKTER LECZ ZMIENIŁ SIĘ ICH WYGLĄD ZEWNĘTRZNY.
DLA ZAMKÓW NADSZEDŁ OKRES ICH ROZBUDOWY I MODERNIZACJI. DOBUDOWYWANO NOWE
SKRZYDŁA, POWIĘKSZANO DOTYCHCZASOWE BUDYNKI MIESZKALNE, STROME DACHY ZASTĘPOWANO
ATTYKAMI, MURY ZOSTAŁY OTYNKOWANE OŻYWIONE ORNAMENTALNĄ DEKORACJĄ. WNĘTRZE
TAKŻE ULEGŁO ZMIANIE. POMIESZCZENIA STAŁY SIĘ OBSZERNE I JASNE A MAŁE OKIENKA
ZASTĄPIONO DUŻYMI OBRAMOWANYMI RENESANSOWYMI OZDOBAMI. WOKÓŁ OBSZERNYCH
DZIEDZIŃCÓW POWSTAWAŁY GALERIE ARKADOWE ORAZ BOGATO RZEŹBIONE GANKI I LOGGIE.
DUŻO BYŁO W NICH MARMURU I ALABASTRU. NA ŚCIANACH POWSTAWAŁY MALOWIDŁA
/POLICHROMIE, SGRAFFITI/, WSZĘDZIE DUŻO RZEŹB I OBRAZÓW. ZAMEK STAŁ
SIĘ NIE TYLKO BUDOWLĄ OBRONNĄ ALE ŚWIADCZYŁ TAKŻE O ZAMOŻNOŚCI I DOBRYM
SMAKU WŁAŚCICIELA.
W ZWIĄZKU Z ROZWOJEM I UDOSKONALENIEM ARTYLERII OBLĘŻNICZEJ, OD PÓŹNEGO
ŚREDNIOWIECZA ZAMKI ZACZĘŁY STOPNIOWO TRACIĆ SWĄ PRZYDATNOŚĆ OBRONNĄ. DRUGA
POŁOWA XVIII W. TO OSTATECZNY UPADEK DAWNYCH ZAMKÓW, KTÓRE TO OPUSZCZONE
PRZEZ UŻYTKOWNIKÓW POPADAJĄ W RUINĘ.
I TO BY BYŁO NA TYLE.
